องค์ความรู้เพื่อการพัฒนาพื้นที่สูงอย่างยั่งยืน - HKM

พืชกันไฟ

     ไฟป่า คือ ไฟที่เกิดจากสาเหตุใดก็ตาม แล้วลุกลามไปได้โดยอิสระปราศจากการควบคุม ทั้งนี้ไม่ว่าไฟนั้นจะเกิดขึ้นในป่าธรรมชาติหรือสวนป่า โดยเกิดจากองค์ประกอบ 3 ส่วน (สามเหลี่ยมไฟ, Fire triangle) ที่สำคัญ หากขาดองค์ประกอบใดไป ไฟป่าจะไม่เกิดขึ้น หรือไฟป่าที่เกิดขึ้นแล้วและกำลังลุกลามอยู่ก็จะดับลง (ถอดข้อมูลบางส่วนจาก กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช, ส่วนควบคุมไฟป่า สืบค้น 1 ก.พ. 2564)

ตัวอย่าง การทำแนวกันไฟ (Firebreak) ในพื้นที่ป่าต้นน้ำของชุมชนบนพื้นที่สูง เพื่อป้องกันและลดความเสียหายเมื่อเกิดเหตุการณ์ไฟป่า โดยวิธีการกำจัดเชื้อเพลิงที่ทำให้เกิดไฟป่า เช่น ใบไม้ กิ่งไม้ โดยกำจัดเชื้อเพลิงออกไปทั้งหมดจนถึงพื้นดิน ทำเป็นแนวกว้างไม่น้อยกว่า 8 เมตร ตามลักษณะภูมิประเทศ

     ไฟป่า สามารถเกิดขึ้นได้ในป่าเกือบทุกประเภท และสร้างความเสียหายแบบฉับพลัน เช่น พื้นที่ป่าและถิ่นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่าถูกทำลายทันที และสร้างฝุ่นหมอกควัน (PM 2.5) ในชั้นบรรยากาศตามมา นอกจากนี้ผลกระทบในระยะสั้นจากไฟป่าในช่วงที่ผ่านมานั้น สามารถเห็นผลกระทบของไฟป่าได้ใน 3 ด้านหลักๆ คือ (ถอดข้อมูลบางส่วนจากรายงาน WWF & Boston Consulting Group: Fires, Forests, and the Future, 2020 และ พลาย ภิรมย์ WWW-Thailand, 2020)

     1) ด้านสุขภาพ พบว่า แต่ละปีมีผู้เสียชีวิตก่อนวัยอันควรจากการป่วยด้วยโรคเกี่ยวกับทางเดินหายใจและไหลเวียนโลหิตถึง 340,000 คน ที่มีสาเหตุมาจากไฟป่า และยังพบปัญหาด้านความเครียดจากปัญหาไฟป่าและหมอกควัน กล่าวคือ ปริมาณหมอกควันหรือค่า PM 2.5 ที่สูงมากๆ จะส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิตโดยตรง เช่น ทำให้การออกมาทำกิจกรรมกลางแจ้งมีความยากลำบากมากขึ้น ทำลายทัศนียภาพที่สวยงาม นอกจากนี้จากการศึกษาของมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดยังพบว่า การได้รับฝุ่นควันในระยะเวลานานจะทำให้อัตราความเสี่ยงเสียชีวิตจาก COVID-19 เพิ่มขึ้นถึง 15%

     2) ด้านความหลากหลายทางชีวภาพ ไฟป่าส่งผลกระทบโดยตรงต่อสิ่งมีชีวิตต่างๆ ภายในระบบนิเวศ ทำให้เกิดการสูญเสีย ตาย บาดเจ็บหรือป่วยจากการสูดดมควันไฟ ยกตัวอย่างเหตุการณ์ไฟป่าออสเตรเลียในช่วงปี 2019-2020 ที่ผ่านมา ได้คร่าชีวิตสัตว์ป่ามากถึง 3 พันล้านตัว และพืชพันธุ์ไม้พื้นถิ่นกว่าร้อยละ 6 ซึ่งขึ้นอยู่ในพื้นที่กว่าร้อยละ 30 ที่ถูกไหม้ต้องเสี่ยงใกล้สูญพันธุ์ และกระทบต่อห่วงโซ่อาหารของสัตว์ป่า รวมทั้งห่วงโซ่อาหารและความมั่นคงทางด้านอาหารของมนุษย์ด้วย

     3) ด้านเศรษฐกิจ ส่งผลกระทบต่ออุตสาหกรรมท่องเที่ยวและเศรษฐกิจของประเทศ รวมถึงภาระงบประมาณที่ใช้สำหรับการฟื้นฟูและดับไฟป่า

ความสามารถในการกันไฟของพืช

     พืชไม่สามารถเคลื่อนที่หนีได้เมื่อเกิดไฟป่าในพื้นที่ ดังนั้นความอยู่รอดของพืชจึงเกี่ยวข้องการปกป้องเนื้อเยื่อเจริญ (cambium) จากความร้อนที่อาจทำลายเนื้อเยื่อนี้ได้ โดยการต้านทานหรือทนทานต่อไฟของพืชขึ้นอยู่กับปัจจัยดังต่อไปนี้ (Tropical Savannas CRC & Bushfire CRC, 2021)

     1) ความหนาของเปลือกไม้ (Bark thickness): เปลือกไม้ที่หนาเป็นฉนวนป้องกันเนื้อเยื่อเจริญจากความร้อนและการถูกทำลายได้ เช่น เต็ง รัง เหียง พลวง รกฟ้า ตะแบกเลือด แดง ประดู่ป่า มะกอก งิ้ว